ĐBP - Trên đỉnh núi Pú Súa, xã Mường Ảng, những nếp nhà của đồng bào Mông nép mình giữa màu xanh cây cối. Ở nơi ấy, có một người nhiều năm lặng lẽ giữ gìn tiếng khèn, tiếng sáo và tri thức dân gian được trao truyền qua bao thế hệ. Đó là nghệ nhân ưu tú Hầu Phái Sếnh, người dành phần lớn cuộc đời để gìn giữ âm thanh của núi rừng và truyền tình yêu văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ.

Hơi thở của núi rừng

Ở tuổi ngoài 60, đôi tay nghệ nhân Hậu Phái Sếnh vẫn thoăn thoắt bên những ống nứa, thanh gỗ, miếng đồng để tạo nên những cây khèn Mông. Với ông, mỗi nhạc cụ hoàn chỉnh không đơn thuần là một sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng trong đó vốn hiểu biết, kinh nghiệm và tâm hồn của người Mông. Mỗi lần tiếng khèn vang lên giữa không gian núi rừng Pú Súa, âm thanh khi rộn ràng, khỏe khoắn, lúc lại trầm lắng, da diết như mang theo câu chuyện về cuộc sống, tình yêu và những buồn vui của đồng bào nơi đây.

Nghệ nhân Hậu Phái Sếnh (thứ 5 từ phải sang) dạy học trò cách làm khèn Mông.

Nghệ nhân Hậu Phái Sếnh kể, tình yêu dành cho loại nhạc cụ này đến với ông rất tự nhiên. Thuở nhỏ, mỗi khi trong bản có hội, có lễ, nghe tiếng khèn, ông lại tìm đến xem. Những âm thanh khi ấy cứ ở lại trong tâm trí, thôi thúc ông học cách thổi và rồi tự tìm hiểu cách làm khèn.

“Ngày trước, thấy các cụ thổi khèn hay quá nên tôi thích lắm. Tôi cứ đi theo để xem rồi về tự tập. Khèn lúc mới cầm rất khó, phải tập lâu mới điều khiển được hơi và ngón tay. Càng học càng thấy hay, thế là tôi cứ kiên trì” - ông Sếnh nhớ lại.

Trong đời sống của người Mông, khèn và những nhạc cụ truyền thống mang một vị trí đặc biệt. Tiếng khèn hiện diện trong những sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trong các dịp lễ hội và cả những nghi lễ quan trọng của đời người. Với đồng bào Mông, đó còn là phương tiện để gửi gắm tâm tư, tình cảm, là âm thanh kết nối con người với cộng đồng, với cội nguồn và thế giới tâm linh. Bởi thế, làm được một cây khèn đã khó, làm cho cây khèn có âm thanh chuẩn, tiếng vang, dáng đẹp lại càng đòi hỏi sự công phu. Ông Sếnh đã dành hàng chục năm quan sát, học hỏi và tích lũy kinh nghiệm. Từ việc chọn cây nứa, hong nứa, tạo thân khèn đến lắp ghép từng bộ phận, công đoạn nào cũng cần sự cẩn trọng.

Đôi bàn tay đã chai sần theo năm tháng tỉ mỉ chỉnh từng chi tiết nhỏ của chiếc khèn. Ông bảo, chỉ cần một bộ phận chưa thật chuẩn, âm thanh phát ra đã khác. Người làm khèn vì thế phải có sự kiên nhẫn và đôi tai biết “nghe” được tiếng của cây khèn. Nhờ tài năng và sự gắn bó với văn hóa truyền thống, nghệ nhân Hậu Phái Sếnh thường xuyên được mời tham gia biểu diễn tại các hoạt động văn hóa, văn nghệ, hội thi, hội thao của địa phương. Tiếng khèn của ông trở thành âm thanh quen thuộc trong những ngày hội của đồng bào Mông ở Mường Ảng. Và với người dân Pú Súa, hình ảnh nghệ nhân tuổi ngoài 60 đeo khèn, bước ra giữa sân hội rồi cất lên những giai điệu quen thuộc đã trở nên gần gũi. Trong tiếng khèn ấy có âm hưởng của núi rừng, có ký ức về những mùa hội và cả niềm tự hào về bản sắc được người Mông gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Truyền lửa cho thế hệ kế cận

Giữ một nét văn hóa cho riêng mình chưa bao giờ là điều nghệ nhân Hậu Phái Sếnh hướng tới. Điều ông trăn trở nhiều là làm sao để tiếng khèn không dừng lại ở thế hệ của mình. Nhận thấy lớp trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn mới, trong khi số người biết sử dụng và chế tác nhạc cụ truyền thống ngày càng ít, ông chủ động truyền dạy cho những người có nhu cầu. Lớp học của ông không cầu kỳ, cũng chẳng có giáo trình cố định. Khi thì vài người học tập trung tại nhà, lúc lại ra khoảng sân rộng đầu bản. Có thời gian, ông tranh thủ dạy vào những ngày cuối tuần. Khi học viên bận việc, lớp học chuyển sang buổi tối. Điều ông quan tâm trước tiên không phải học viên thổi được một bài khèn thật hay, mà là giúp họ hiểu vì sao người Mông cần gìn giữ cây khèn và những giá trị văn hóa gắn với nó.

Nghệ nhân Hậu Phái Sếnh dạy học trò cách thổi, biểu diễn khèn Mông.

Qua nhiều năm, đã có nhiều người được ông hướng dẫn. Có em mới 15 tuổi làm quen với nhạc cụ, cũng có những người đã ngoài 50 tuổi tìm đến học vì muốn hiểu thêm về truyền thống của dân tộc mình.

Anh Hậu A Sở, một trong những học trò của nghệ nhân Hậu Phái Sếnh cho biết, trước đây anh chỉ nghe tiếng khèn trong các dịp hội, chưa từng nghĩ mình có thể tự thổi. Từ khi được nghệ nhân Sếnh tận tình hướng dẫn, anh dần biết cách sử dụng khèn và có thể tham gia biểu diễn trong những hoạt động văn hóa của bản.

Không dừng lại ở việc truyền dạy cách biểu diễn, nghệ nhân Hậu Phái Sếnh hướng dẫn học trò tự chế tác nhạc cụ. Ông chỉ từng công đoạn từ lựa chọn nguyên liệu, xử lý ống nứa, khoan lỗ, làm các bộ phận bằng gỗ, đồng cho đến khâu ghép hoàn chỉnh. Có những chi tiết tưởng như rất nhỏ nhưng lại quyết định chất lượng âm thanh của cây khèn. Một số học trò sau khi thành thạo đã có thể tự làm khèn, tự truyền dạy lại cho người khác. Với ông Hậu Phái Sếnh, đó là niềm vui lớn nhất, bởi một người biết khèn sẽ có thể trở thành một “mắt xích” tiếp tục đưa văn hóa truyền thống đi xa hơn.

Cùng với vai trò nghệ nhân, ông Hậu Phái Sếnh còn là người có uy tín trong cộng đồng. Ở bản, những việc chung ông đều nhiệt tình tham gia, từ vận động bà con chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến xây dựng đời sống văn hóa, giữ gìn an ninh trật tự. Ông quan niệm, muốn bà con tin thì bản thân phải làm trước, phải giữ gìn uy tín. Nói mà không làm thì khó thuyết phục được mọi người. Nhờ sự gương mẫu và gần gũi khiến ông trở thành chỗ dựa tinh thần của bà con dân bản. Khi gia đình có việc khó, khi cộng đồng cần người đứng ra vận động, bà con thường tìm đến ông. Từ những công việc cụ thể ấy, ông góp phần củng cố sự gắn bó trong cộng đồng và vun đắp tinh thần đoàn kết giữa các gia đình, dòng họ.

Góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc

Những đóng góp bền bỉ của nghệ nhân Hậu Phái Sếnh được cấp ủy, chính quyền và cộng đồng ghi nhận. Ông nhiều lần được biểu dương, khen thưởng vì những đóng góp trong xây dựng đời sống văn hóa, gìn giữ và phát huy bản sắc dân tộc. Năm 2022, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể với các loại hình: Nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức dân gian, chế tác và sử dụng nhạc cụ khèn, sáo, đàn môi của người Mông.

Những chiếc khèn được nghệ nhân Hậu Phái Sếnh làm ra đều mang âm hưởng của núi rừng.

Danh hiệu là sự ghi nhận đáng quý nhưng với nghệ nhân Hậu Phái Sếnh, điều khiến ông vui hơn cả vẫn là nhìn thấy lớp trẻ tiếp tục tìm đến học khèn, nghe tiếng khèn vang lên trong những ngày hội và thấy những nhạc cụ truyền thống hiện diện trong đời sống cộng đồng. Ông bảo, chỉ cần có người muốn học, muốn biết thổi khèn thì tôi vẫn dạy. Tôi mong các cháu hiểu được cái hay của văn hóa dân tộc mình. Sau này mình già, không làm được nữa thì các cháu vẫn tiếp tục.

Ở Pú Súa, việc gìn giữ văn hóa không phải câu chuyện của riêng một người. Đó là quá trình được nối dài từ những người già am hiểu phong tục, tập quán đến những người trẻ học cách đón nhận, thực hành và trao truyền những giá trị của cha ông. Trong dòng chảy ấy, nghệ nhân Hầu Phái Sếnh giữ một ngọn lửa. Ngọn lửa được bắt đầu từ tình yêu với tiếng khèn thuở nhỏ, được nuôi dưỡng bằng hàng chục năm học hỏi, gìn giữ và hôm nay tiếp tục được trao cho thế hệ kế cận.

Chiều xuống trên đỉnh Pú Súa, giữa màu xanh của núi rừng, tiếng khèn lại ngân lên. Âm thanh ấy theo gió len qua những mái nhà, vọng giữa những triền núi, gợi nhớ về một đời sống văn hóa đã được người Mông gìn giữ qua bao thế hệ. Và khi vẫn còn những người như nghệ nhân Hậu Phái Sếnh lặng lẽ trao truyền, tiếng khèn Mông vẫn sẽ còn ngân vang, góp phần làm nên sắc màu riêng của vùng cao Điện Biên.