Điện Biên là vùng đất hội tụ nhiều sắc màu văn hóa đặc sắc của các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc. Trong đó, trò chơi dân gian của đồng bào dân tộc Mông không chỉ là hoạt động vui chơi giải trí mà còn là kết tinh của đời sống lao động, sinh hoạt cộng đồng và khát vọng về cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Những trò chơi như tù lu, đánh yến, ném pao… đã trở thành nét đẹp văn hóa truyền thống, góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa các dân tộc tỉnh Điện Biên.

Trò chơi dân gian giàu bản sắc

Dân tộc Mông ở Điện Biên có mặt ở hầu khắp các xã, phường trên địa bàn tỉnh, sinh sống chủ yếu tại các địa bàn vùng cao. Trong quá trình lao động, sản xuất và sinh hoạt cộng đồng, đồng bào đã sáng tạo nên nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, trong đó có các trò chơi dân gian phong phú.

  Trò chơi dân gian là một trong những thành tố của nền văn hóa dân tộc Mông, xuất hiện từ rất lâu đời và gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đồng bào. Ban đầu, trò chơi dân gian được hình thành một cách ngẫu nhiên. Sau thời gian lao động vất vả, người dân thường tự tìm những hình thức vui chơi, giải trí đơn giản, gắn liền với các vật dụng, môi trường xung quanh. Qua thời gian, sự sáng tạo, trí tưởng tượng phong phú của đồng bào đã dần điều chỉnh, thống nhất để đưa ra cách chơi, luật lệ cho từng trò chơi.

Trò chơi của người Mông thường không yêu cầu nhiều về không gian, thời gian, có thể diễn ra mọi lúc, mọi nơi ngay trên nương, sân nhà hay trên những bãi đất trống. Người Mông chơi vào bất kỳ thời điểm nào họ muốn, nhưng thường xuyên và đông vui hơn cả là vào những dịp lễ, tết, hội hè hay những ngày vui của gia đình, dòng họ.

          Trong không gian lễ hội vùng cao, tiếng khèn ngân vang, hương rượu ngô nồng ấm cùng sắc màu rực rỡ của trang phục truyền thống đã tạo nên bầu không khí náo nhiệt. Những chàng trai, cô gái Mông say sưa tham gia các trò chơi dân gian, vừa thể hiện tài năng, sức khỏe vừa giao lưu, kết nối tình cảm cộng đồng.

          Những trò chơi tiêu biểu của người Mông

  Một trong những trò chơi phổ biến của người Mông là tù lu (đánh quay, đánh cù). Đây là một trò chơi dân gian đặc sắc dành riêng cho nam giới, thể hiện sự khéo léo, kinh nghiệm và khả năng tập trung quan sát của người chơi. Con quay được làm từ các loại gỗ có độ cứng, độ bền cao như gỗ nghiến, đinh, sến......để chịu được lực va đập mạnh trong quá trình thi đấu. Dây quay tù lu được se bằng sợi lanh.

Cách chơi tù lu khá đơn giản bằng cách một người quay tù lu, còn người khác dùng tù lu của mình đánh vào con tù lu đang quay đó. Độ khó tăng dần theo độ xa, đánh trúng quay của người khác mà con quay của mình vẫn xoay là thắng. Tù lu có thể thi tài giữa hai người hoặc đông người chia làm hai nhóm, phân thắng bại theo thoả thuận cách chơi ban đầu giữa những người chơi. Trò chơi tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi người chơi phải có sức khỏe, kỹ thuật và sự tập trung cao. Những cú đánh chính xác, mạnh mẽ luôn nhận được sự cổ vũ sôi nổi từ người xem, tạo nên không khí náo nhiệt trên các sân chơi vùng cao. Nhiều cô gái vì mến mộ khả năng chơi tù lu của chàng trai mà đem lòng yêu mến, kết duyên vợ chồng.

    Cũng như tù lu, xuất phát từ tham gia trò chơi đánh yến mà nhiều nam thanh, nữ tú đã nên vợ, thành chồng. Đánh yến của người Mông tương tự với môn cầu lông, thường diễn ra giữa hai người. Tên trò chơi xuất phát từ hình ảnh khi đánh yến, quả cầu bay theo theo hình vòng cung, đuôi phấp phới trên cao nhìn giống những con chim yến đang bay. Quả yến được làm từ lá dứa dại, lá cây đao hoặc một đốt của cây trúc gắn lông gà và vợt đánh yến tương tự như laket bóng bàn, được làm từ các loại gỗ nhẹ như gỗ xoan, gỗ thông.

Đánh yến không cần luật chơi, hai người cứ đánh tự do. Khi chơi thì một người cầm yến và phát đánh sang cho người kia, đánh qua đánh lại không để con yến rơi xuống đất. Đối với người Mông, đánh yến không chỉ rèn luyện sức khỏe sau những ngày lao động mệt nhọc mà cũng là một hình thức giao duyên tìm hiểu của trai gái.

  Ném pa pao là một trong những trò chơi đặc sắc, mang đậm sắc thái giao duyên của người Mông. Trò chơi còn mang tính thiêng chứa đựng tín ngưỡng dân gian, gửi gắm trong đó ước nguyện bình an, cầu mong mùa màng tươi tốt. Quả pao được tạo nên từ những đôi bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của các cô gái Mông bằng cách khâu chặt từng lớp vải cuộn vào nhau, lớp sau bọc ngoài lớp trước. Khi khâu vải phải cuộn thật chặt, sau đó lấy miếng vải to khác khâu bọc lại, khâu bọc bên ngoài 2 đến 3 lần, khi nào thấy căng tròn to bằng quả cam mới được. Để tạo sắc màu cho quả pao, các thiếu nữ Mông còn dùng các màu vải khác nhau, thể hiện sự khéo léo, chăm chỉ và đảm đang của người con gái.

 Trong các dịp hội xuân, nam nữ đứng thành hai hàng ném pao qua lại, trao nhau ánh mắt, nụ cười và những tín hiệu tình cảm ý nhị. Chàng trai ưng cô gái nào thì họ sẽ giữ luôn quả pao thay cho lời hẹn ước.

Có thể nói, tù lu, đánh yến, ném pao là những trò chơi dân gian tiêu biểu trong văn hoá dân gian truyền thống của dân tộc Mông. Bên cạnh đó, xuất phát từ nhu cầu đời sống, họ cũng sáng tạo, giao lưu nhiều trò chơi, môn thể thao truyền thống khác để rèn luyện sức khoẻ, thư giãn, giải trí và giao lưu, kết nối cộng đồng như: Giã bánh giầy, đẩy gậy, bắn nỏ. Những hoạt động này không chỉ rèn luyện thể lực mà còn gợi nhớ đến lịch sử lao động, đấu tranh sinh tồn của cộng đồng, thể hiện tinh thần thượng võ và ý chí bền bỉ của đồng bào người Mông.

Gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống

Trong nhịp sống hiện đại, việc bảo tồn và phát huy các trò chơi dân gian của đồng bào Mông ngày càng được quan tâm. Ngành Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã chủ động phối hợp cùng chính quyền địa phương và cộng đồng dân tộc tại địa bàn xã, bản đẩy mạnh công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá, trong đó có trò chơi dân gian. Không dừng lại ở công tác tuyên truyền, ngành còn thường xuyên tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao; tạo điều kiện cho người chơi, đội chơi có cơ hội tham gia thi đấu, tranh tài tại các hoạt động văn hóa, lễ hội, tiêu biểu như các Hội xuân dịp Tết Nguyên đán hằng năm, Lễ hội Hoa Ban và Ngày hội Văn hoá, Thể thao, Du lịch các dân tộc tỉnh Điện Biên. Nhiều trò chơi đã được giới thiệu trên sân khấu, có cơ hội đến với bạn bè, du khách qua các sự kiện văn hoá, thể thao, du lịch trong và ngoài tỉnh.

          Bên cạnh đó, các đơn vị chuyên môn cũng tích cực tổ chức bảo tồn, phục dựng các trò chơi dân gian, môn thể thao dân tộc. Một số trò chơi đã được luật hóa, phát triển thành môn thể thao dân tộc có điều lệ thi đấu và các quy định cụ thể, tiêu biểu như môn tù lu đã được đưa vào thi đấu chính thức tại các Ngày hội, Hội thi các dân tộc thiểu số cấp tỉnh, cấp khu vực và toàn quốc.

          Trò chơi dân gian của người Mông không chỉ là hình thức giải trí mà còn là biểu hiện sinh động của đời sống văn hóa cộng đồng. Qua mỗi trò chơi, những giá trị truyền thống, tinh thần đoàn kết và bản sắc văn hóa dân tộc được gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ sau. Giữa không gian núi rừng hùng vĩ của Điện Biên, tiếng khèn vẫn vang lên trong những ngày hội, những quả pao vẫn bay qua lại giữa mùa xuân rực rỡ và những con quay tù lu vẫn xoay tròn trên sân đất. Tất cả tạo nên bức tranh văn hóa sống động, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của đồng bào và lan tỏa nét đẹp văn hóa dân tộc Mông đến với bạn bè, du khách gần xa.