Nghệ thuật múa dân gian của các dân tộc tỉnh Điện Biên là bộ phận quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa truyền thống, phản ánh sinh động đời sống, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc. Qua nhiều thế hệ, những điệu múa ấy vẫn được gìn giữ, phát huy và trở thành nét đẹp văn hóa tiêu biểu của vùng đất Điện Biên.

Kho tàng nghệ thuật dân gian giàu bản sắc

Điện Biên là nơi sinh sống của 19 dân tộc anh em, mỗi dân tộc đều sở hữu những giá trị văn hóa độc đáo góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng của vùng Tây Bắc. Trong đó, nghệ thuật múa dân gian được xem là một trong những loại hình nghệ thuật tiêu biểu, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần của cộng đồng.

Trải qua bề dày lịch sử, múa dân gian đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người dân. Mỗi điệu múa thường gắn với một câu chuyện, một quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và cuộc sống. Các động tác múa chủ yếu được cách điệu từ các sự vật, hiện tượng xung quanh như núi rừng, mưa nắng, cỏ cây, động vật, tập quán sản xuất, tập tục liên quan đến vòng đời….

Nhìn chung, múa dân gian của các dân tộc Điện Biên chủ yếu gồm 02 loại hình là múa phản ánh đời sống và múa phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, thông thường gắn với các lễ hội hay nghi thức tâm linh.

Múa phục vụ tín ngưỡng, lễ hội

Trong các lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc ở Điện Biên, múa là phương tiện thể hiện niềm tin tâm linh và sự giao hòa giữa con người với thần linh.

Múa tín ngưỡng trong lễ hội như Xên bản, Xên Mường, Xên lẩu nó của dân tộc Thái; Lễ nhảy lửa của dân tộc Dao, … đều gửi gắm lời khấn của thầy Mo, coi các động tác múa như ngôn ngữ giao tiếp giữa con người với đấng thần linh. Các điệu múa có những nguyên tắc chặt chẽ, gắn với từng nghi thức tín ngưỡng nhất định. Có những quy định riêng về người được lựa chọn múa, về thời điểm thực hành, trang phục, đạo cụ, động tác…

  Trong các điệu múa của Lễ Nhảy lửa dân tộc Dao, ngành Dao đỏ, có thể thấy những dấu ấn đậm nét của quá trình lao động, chiến đấu. Bình thường họ là những người nông dân, khi lễ hội diễn ra, họ trở thành những người trình diễn nghệ thuật, truyền đạt lại tiếng nói tinh thần qua ngôn ngữ hình thể. Những đôi chân trần di chuyển trên đống than hồng, vẩy những đốm than đỏ bắn lên rực rỡ trong đêm vùng cao thể hiện sức mạnh của tướng quân âm binh, biểu dương tinh thần thượng võ. Tất cả hòa quyện, trở thành hình ảnh tuyệt đẹp về niềm tin tín ngưỡng của đồng bào Dao.

Múa phục vụ đời sống và sinh hoạt

Khác với tính quy định chặt chẽ của múa phục vụ tín ngưỡng, tâm linh, đối với múa phản ánh đời sống khá thoải mái, mang tính biến tấu cao phụ thuộc vào tâm trạng, hoàn cảnh trình diễn. Họ coi múa là hình thức giải tỏa những mệt mỏi sau thời gian lao động, bày tỏ tâm tư, tình cảm và cũng là cách thức để kết nối, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng.

Phương thức canh tác chọc lỗ tra hạt của người Khơ Mú với những động tác in sâu vào tiềm thức qua nghìn năm đã được cách điệu hóa trong điệu múa dỗ ống. Đây là điệu múa mô phỏng lại cách gieo trồng cổ xưa của người Khơ Mú. Với lối trình diễn mạnh mẽ, dẻo dai tái hiện lại tập quán sản xuất, canh tác trên triền dốc cao của họ làm người xem như đang hòa mình vào khung cảnh rộn ràng trên nương.

Hay điệu múa khèn như lời tự sự, tâm tình của những chàng trai Mông. Múa khèn có nhiều điệu, động tác biểu diễn điêu luyện, biểu hiện sâu sắc tư tưởng, tình cảm, tính cách, tâm hồn con người và có sức truyền cảm mạnh mẽ. Điệu múa khèn làm quên đi những khó khăn, vất vả sau những ngày chăm chỉ lao động mệt nhọc, góp phần gắn kết tình bạn, tình yêu, tình làng xóm với nhau; mang đến nét vui tươi trong những dịp lễ hội.

Xòe vòng - điệu múa mang tính phổ biến của người Thái cũng bắt nguồn từ cuộc sống lao động được truyền lại từ xa xưa, thể hiện niềm vui sướng khi săn được thú, hay đánh bại được kẻ thù, mọi người lại nắm tay nhau hò reo. Qua nhiều thế hệ, những động tác xòe ngẫu hứng được định hình, trở thành hành động nghệ thuật, hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian. Xòe đến nay không chỉ là điệu múa mà còn được coi là hình thức giao lưu cộng đồng.

  Không chỉ là hình thức nghệ thuật, múa dân gian còn chứa đựng nhiều giá trị văn hóa và tri thức dân gian quý báu. Các điệu múa phản ánh sinh động cuộc sống lao động, chiến đấu, phong tục tập quán và quan niệm thẩm mỹ của các dân tộc. Hiện nay, múa dân gian đã phát triển thành sản phẩm du lịch đặc trưng, có tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến sự quan tâm và tình cảm yêu mến của du khách. Từ đó kết hợp cùng các sản phẩm, dịch vụ du lịch khác để làm phong phú và hấp dẫn thêm trải nghiệm đối với Điện Biên.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, múa dân gian của một số dân tộc cũng đang đứng trước nguy cơ mai một, thất truyền hoặc không còn giữ được nét bản sắc vốn có. Vì vậy, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản cần được thực hiện đồng bộ, lâu dài và gắn với đời sống cộng đồng.

Trong những năm qua, tỉnh Điện Biên, trực tiếp là ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quan tâm đầu tư vào công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc, gắn với phát triển kinh tế - xã hội. Nguồn lực dành cho múa dân gian ngày càng được tăng cường, nghệ nhân được quan tâm hỗ trợ và vinh danh. Các lớp tập huấn về múa dân gian tổ chức thường xuyên với sự tham gia của nhiều nghệ nhân, hạt nhân văn nghệ. Nhiều điệu múa đã được bảo tồn, lập hồ sơ đề nghị công nhận, tiêu biểu như múa dân tộc Lào, Khơ Mú đã được đưa vào danh mục Di sản Văn hoá phi vật thể Quốc gia; đặc biệt là năm 2021, nghệ thuật Xòe Thái vinh dự được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Hiện nay, phong trào văn hóa, văn nghệ trên địa bàn tỉnh Điện Biên đã có những bước phát triển mạnh mẽ; nhiều câu lạc bộ, nhóm sở thích về dân ca, dân vũ, dân nhạc được thành lập phát triển sâu rộng trong quần chúng. Hằng năm, các địa phương tổ chức nhiều hội thi, hội diễn, hoạt động giao lưu nghệ thuật quần chúng liên xã, liên bản, tạo điều kiện thuận lợi để các giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và lan tỏa.

Mặt khác, để động viên, khuyến khích, thúc đẩy các hoạt động văn hóa, văn nghệ cơ sở phát triển, Hội đồng nhân dân tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 05/2023/NQ-HĐND ngày 14/7/2023 quy định mức kinh phí hỗ trợ hoạt động cho các đội văn nghệ quần chúng trên địa bàn tỉnh Điện Biên.

  Những điệu múa dân gian của các dân tộc tỉnh Điện Biên là di sản văn hóa quý giá, phản ánh đời sống, tín ngưỡng và bản sắc của cộng đồng. Với sự quan tâm bảo tồn, phát huy của các cấp, các ngành và sự gìn giữ của Nhân dân, nghệ thuật múa dân gian sẽ tiếp tục được lan tỏa trong đời sống hôm nay, góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa đặc sắc của Điện Biên tới bạn bè và du khách.