Điện Biên - vùng đất cực Tây của Tổ quốc từ lâu đã gắn liền với những trang sử hào hùng và những dấu ấn văn hóa đặc sắc của cộng đồng các dân tộc Tây Bắc. Lịch sử hình thành của tỉnh là một hành trình dài, đan xen giữa truyền thống bản địa, những biến động lịch sử và khát vọng hòa bình, phát triển của con người nơi đây.
Từ xa xưa, Điện Biên là địa bàn có con người đến cư trú từ rất sớm, vùng đất Điện Biên nằm trong không gian rộng lớn của Mường Thanh, một trong những mường trù phú nhất của người Thái ở Tây Bắc. Nơi đây là trung tâm sinh sống của nhiều thế hệ cư dân bản địa, gắn bó mật thiết với sông suối, ruộng đồng và những truyền thuyết về khun Luông, khun Lò. Trước thế kỷ XX, Điện Biên thuộc châu Ninh Biên, phủ Gia Hưng của Trấn Ninh, sau đổi thành phủ An Tây. Đó là thời kỳ vùng đất này vận hành theo thiết chế mường bản, mang đậm sắc thái văn hóa của người Thái. Người Thái chiếm số đông, cùng cộng cư với nhiều tộc người khác như Khơ Mú, Mông, Lự… tạo nên đời sống văn hóa phong phú với các lễ hội Xên Mường, Xên Bản, điệu xòe nồng nàn cùng hệ thống truyện cổ, sử thi độc đáo.
Với vị trí nằm trong thung lũng rộng lớn, được bao bọc bởi núi non trùng điệp và có dòng Nậm Rốm chảy qua, Điện Biên vừa trù phú, vừa mang giá trị chiến lược quan trọng. Chính yếu tố này đã khiến nơi đây nhiều lần trở thành điểm tranh chấp của các tập đoàn phong kiến khu vực.
Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược nước ta, sau khi đánh chiếm Bắc Kỳ chúng đã lên kế hoạch đánh chiếm tỉnh Hưng Hóa. Tháng 4/1884, quân Pháp từ Bắc Ninh do các tướng Brie Đờ Lin và Nêgriê chỉ huy chia làm hai mũi đánh chiếm tỉnh Hưng Hóa. Theo Tổng mệnh lệnh số 4 ngày 11/6/1885 của Đờcuốcxy (Decorcy) tỉnh Hưng Hóa nằm trong Quân khu miền Tây, thuộc phạm vi Lữ đoàn 1 phụ trách, tiếp đó nằm trong Đạo quan binh Sơn La (còn gọi đạo quan binh thứ tư) theo Nghị định của toàn quyền Đông Dương ngày 20/8/1891. Ngày 01/3/1903, toàn quyền Đông Dương ra Nghị định số 651 về thành lập Trung tâm hành chính Điện Biên Phủ thuộc tỉnh Vạn Bú. Ngày 07/4/1904, theo đề nghị của Thống sứ Bắc Kỳ, được Hội đồng bảo hộ chấp nhận và sự đồng ý của Hội đồng tối cao Đông Dương, toàn quyền Đông Dương ra Nghị định chuyển trụ sở hành chính của Phái bộ Chính phủ từ Vạn Bú đến Sơn La. Sơn La trở thành lỵ sở của tỉnh Vạn Bú. Ngày 28 tháng 6 năm 1909, ngày Toàn quyền Đông Dương ra Nghị định thành lập tỉnh Lai Châu, nay tỉnh Điện Biên và Lai Châu. Dù vậy, người dân Điện Biên vẫn giữ gìn văn hóa truyền thống và bền bỉ đấu tranh chống ách đô hộ.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945, tỉnh Lai Châu chỉ có một châu duy nhất giành được chính quyền đó là Quỳnh Nhai, các châu khác (Tuần Giáo, Sình Hồ, Điện Biên, Châu Lai, Mường Tè) vẫn bị bọn thực dân và phong kiến chiếm giữ. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhân dân tỉnh Lai Châu cùng cả nước bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp. Giai đoạn 1945 - 1954 đánh dấu bước ngoặt lớn trong lịch sử vùng đất này. Điện Biên Phủ trở thành chiến trường then chốt của cuộc kháng chiến chống Pháp. Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, với đỉnh cao là chiến thắng vang dội ngày 7/5, đã làm “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, góp phần buộc thực dân Pháp ký Hiệp định Genève và chấm dứt chiến tranh ở Đông Dương. Chiến thắng ấy gắn chặt vận mệnh của đất nước với tên gọi Điện Biên, để từ đó vùng đất này trở thành biểu tượng của ý chí và sức mạnh Việt Nam. Để tăng cường đoàn kết giữa các dân tộc và tạo điều kiện cho các dân tộc ở Tây Bắc tiến bộ mau chóng về mọi mặt, trung ương đã quyết định lập khu vực tự trị của các dân tộc ở Tây Bắc, gọi là Khu tự trị Thái - Mèo theo Nghị quyết của Quốc hội vào ngày 29 tháng 4 năm 1955. Trước đó, theo Sắc lệnh số 143-SL ngày 28 tháng 1 năm 1953 của Chủ tịch nước, Khu Tây Bắc được thiết lập gồm các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Sơn La và Lai Châu, tách khỏi Liên khu Việt Bắc.
Sau hòa bình lập lại, Điện Biên tiếp tục thuộc tỉnh Lai Châu và từng bước được khôi phục, xây dựng. Ngày 27 tháng 9 năm 1962, kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa II đã quyết định thành lập lại 3 tỉnh Sơn La, Nghĩa Lộ và Lai Châu. Tỉnh Lai Châu lúc đó gồm 7 huyện: Điện Biên, Tuần Giáo, Tủa Chùa, Mường Tè, Mường Lay, Sìn Hồ, Phong Thổ và thị trấn Lai Châu. Từ năm 1962 đến năm 1994, thị trấn Lai Châu sau này là thị xã Lai Châu là thị xã tỉnh lỵ của tỉnh Lai Châu. Ngày 18 tháng 4 năm 1992, theo quyết định số 130/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng, thành lập thị xã Điện Biên Phủ và di chuyển tỉnh lỵ tỉnh Lai Châu về thị xã Điện Biên Phủ. Đến ngày 1/1/2004, theo Nghị quyết của Quốc hội, tỉnh Lai Châu cũ được chia tách thành hai tỉnh mới: Điện Biên và Lai Châu. Từ đây, tỉnh Điện Biên chính thức được thành lập, gồm thành phố Điện Biên Phủ, thị xã Mường Lay và các huyện miền núi rộng lớn như Điện Biên, Tuần Giáo, Tủa Chùa, Mường Chà, Điện Biên Đông, Mường Ảng, và sau này là huyện Nậm Pồ. Điện Biên là tỉnh duy nhất có chung đường biên giới với 2 quốc gia Lào và Trung Quốc dài hơn 400 km
Trong những năm gần đây, Điện Biên đã có nhiều đổi thay. Hệ thống giao thông, đô thị và các vùng kinh tế cửa khẩu dần phát triển. Bên cạnh đó, các giá trị văn hóa truyền thống như lễ hội Xên Mường, điệu xòe Thái, kiến trúc nhà sàn… vẫn được gìn giữ và phát huy, tạo nên bản sắc riêng của vùng đất này. Cùng với di tích Chiến trường Điện Biên Phủ, tỉnh đang trở thành điểm đến quan trọng trong du lịch lịch sử, văn hóa của Việt Nam. Điện Biên là tỉnh giàu tiềm năng du lịch, đặc biệt là về lĩnh vực văn hóa, lịch sử. Nổi bật nhất là hệ thống di tích lịch sử gắn liền với chiến dịch Điện Biên Phủ gồm: Sở chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ (Mường Phăng); các cứ điểm Him Lam, Bản Kéo, Độc Lập; các đồi A1, C1, E1 và khu trung tâm tập đoàn cứ điểm của Pháp (hầm Đờ cát). Ở Điện Biên có nhiều lễ hội, nổi bật nhất là Lễ hội hoa Ban và Lễ hội thành Bản Phủ.
Lịch sử hình thành tỉnh Điện Biên là hành trình kết tinh của quá khứ và hiện tại. Từ một thung lũng mường cổ, qua những năm tháng kháng chiến gian khổ, đến một tỉnh biên giới đang đổi mới từng ngày, Điện Biên hôm nay vẫn mang trong mình sức sống bền bỉ và niềm tự hào dân tộc. Vùng đất ấy không chỉ là ký ức hào hùng của quá khứ mà còn là biểu tượng của ý chí vươn lên, của sự đoàn kết giữa các dân tộc, và của khát vọng xây dựng tương lai tươi sáng cho quê hương. Đó chính là nền tảng để vùng đất lịch sử này tiếp tục vươn lên mạnh mẽ trong tương lai.